Turysta odwiedzający Puszczę Piską wkracza do niej zazwyczaj od południa. Cała południowa część puszczy leży na Równinie Mazurskiej. Kraj jest niemal idealnie równy, przygniatający swoją monotonią. Unaocznia to przejazd drogą Ruciane—Nida — Pisz — Wiartel — Turośl — Karwica — Ruciane-Nida. Puszczę tworzą drzewostany sosnowe, uważane za jedne z najładniejszych w Europie, w których drzewa osiągają wysokość znacznie przewyższającą 30 m. Wysokie, gonne drzewa starych drzewostanów są jednak coraz mniej liczne. Przeważają lasy młodsze, kilkudziesięcioletnie, monokultury niemal pozbawione podszytu. Uczucie monotonii pogłębia się jeszcze w południowych krańcach puszczy, w których występują duże partie torfowisk, mokradeł i bagien, położone nad Pisą i jej dopływami, m.in. Turoślą. Okolice jeziora Roś, a zwłaszcza jeziora Pogubię Wielkie, otoczone bagnami, są olbrzymią ostoją dzikiego zwierza i cennych gatunków ptactwa. Łąki ciągną się kilometrami, przecinane wykopami kanałów, otoczone przepastnymi lasami. Równina Mazurska przechodzi niemal niepostrzeżenie w znajdującą się na południu Równinę Kurpiowską, pozbawioną zwartych kompleksów leśnych. W centrum Równiny Mazurskiej błyszczy wygięte w łuk Jezioro Nidzkie, nad którego północnym krańcem leży Ruciane—Nida. W rejonie Rucianego-Nidy zbiegają się granice Równiny Mazurskiej, Krainy Wielkich Jezior Mazurskich i Pojezierza Mrągow-skiego. Równina Mazurska jest typową równiną zandrową, pokrytą piaszczystymi utworami aluwialnymi, z niewielkimi wzniesieniami wydm, z rozległymi torfowiskami. Pojezierze Mrągowskie jest zupełnie inne krajobrazowo. Jego fragment porośnięty Puszczą Piską ciągnie się mnej więcej od Rucianego-Nidy w stronę Mrągowa. Północno-zachodnia część Puszczy Piskiej rośnie na utworach dylu-wialnych; krajobraz tej części puszczy jest falisty, pagórkowaty — typowo morenowy. Lepsze są tutejsze gleby, więc i drzewostan okazalszy, bardziej zróżnicowany, bogatszy gatunkowo. Więcej tu jezior, piaszczyste równiny zandrowe zmieniają się w krajobraz pojezierny. Środkiem tego obszaru płynie Krutynią, zbierając wody z kilku jezior, z których największym jest Jezioro Mokre. Nad jeziorami występują bogate gatunkowo lasy: sosnom towarzyszą dęby i inne drzewa liściaste. Najdobitniej uzmysłowić może urodę tego terenu spływ jeziorami Mokrym i Krutyńskim oraz Krutynią od Zgonu do stanicy we wsi Krutyń, lub wędrówka piesza wzdłuż tego szlaku wodnego. Uroda Krutyni porównywana jest do piękna Czarnej Hańczy, Wdy, Brdy i Drawy; obok tych szlaków wodnych należy do najpiękniejszych w Polsce. Zwłaszcza przełom Krutyni poniżej Jeziora Krutyńskiego: rzeka wypełnia całą dolinę, wznoszą się nad nią wysokie i stro nę brzegi z mieszanym lasem, dno jest wyraźnie Widoczne, pokry te miejscami piaskiem, miejscami drobnym żwirem, często porośnięte wodorostami — „włosami rzeki", nadającymi wodzie aksamitny ton, mieniący się w słońcu całą gamą odcieni od jasnozielonych do ciemnooliwkowych. Zupełnie inny jest krajobraz Krainy Wielkich Jezior Mazurskich. Puszcza Piska ledwo muska tę olbrzymią krainę, dotyka jej tylko. Dotyka jednak jej najbardziej charakterystycznego fragmentu — jeziora Śniardwy. To największe z polskich jezior liczy sobie 18 km długości i 13 km szerokości, a niegdyś było o wiele większe. Sąsiadują z nim rozległe równiny błot, łąk i pastwisk — zarośnięte dna dawnych jezior. Najefektowniej prezentuje się Puszcza Piska w tych miejscach, w których te trzy odmenne typy krajobrazu stykają się ze sobą bezpośrednio — w okolicach jeziora Bełdany, Krutyni, Mikołajek. Krajobraz tej części Pojezierza Mazurskiego został ukształtowa ny przez lodowiec, zalegający i przesuwający się przez tereny obecnej północnej Polski w okresie zlodowacenia bałtyckiego. Jest to krajobraz bardzo młody, zarysowany dopiero przed kilkunastu tysiącami lat, którego forma ostateczna wykształciła się zaledwie przed 5-7 tys. lat, gdy wskutek ocieplenia klimatu znikły ostatnie zagrzebane w gruncie lody, powodując powstanie mis jeziornych, a cały teren pokryły lasy, które utrwaliły formy' polodowcowe aż do czasów dzisiejszych. Te formy krajobrazu na terenie Puszczy Piskiej zostały w większości doskonale zachowane i tylko w niewielkim stopniu zdeformowane przez działalność człowieka. Gleby pojezierne, w zależności od warunków geomorfologicz nych, litologicznych i roślinnych, są typu brunatnego, bielicowego lub bagiennego i również niemal nie uległy zmianom. Nadaje to [szczególną rangę walorom przyrodniczym Puszczy Piskiej, swoistego naturalnego rrfuzeum przyrodniczego o wielkim znaczeniu dydak tycznym. Wody. Puszcza Piska znajduje się w dorzeczu Wisły i odwad [niana jest przez rzeki uchodzące do Narwi - największego dopływu Wisty. Najważniejszą rzeką na tym obszarze jest Pisa: nią głównie spływają wody z terenu puszczańskiego, przede wszystkim z jeziora Śniardwy, a poprzez to jezioro i jezioro Bełdany - także z jezior położonych na szlaku rzeki Krutyni i innych rzek, wcho-dzących w skład tego ciągu wodnego. Pisa jest rzeką stosunkowo wąską, krętą, odznaczającą się bystrym nurtem. Część puszczy odwadniana jest także przez inne rzeki: przez dopływy Pisy — Ryb-nicę i Turośl, przez dopływy Narwi — Szkwę i Rozogę. W samej puszczy i w jej bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się kilkadziesiąt jezior. Jezioro Śniardwy o powierzchni 106 km2 jest, jak wspomniano wyżej, największe w kraju. Jezioro Roś ma powierzchnię 22 km2. Oba graniczą z puszczą, która otacza bez-pośrednio i całkowicie trzecie co do wielkości na tym obszarze Jezioro Nidzkie, o powierzchni 18. km2, jezioro-legendę*, uważane za najpiękniejsze w puszczy, za jedno z najpiękniejszych w kraju, natchnienie pisarzy i poetów. Z większych jezior należy wymienić jeszcze Mokre i Pogube Wielkie oraz wyjątkowej urody jezioro Bełdany. Z mniejszych jezior zasłużoną sławą cieszą się: Gardyńs-kie, Krutyńskie i Uplik. Większość jezior znajdujących się w puszczy ma charakter klasycznych jezior rynnowych, charakterystycznych dla polodowcowego krajobrazu pojeziernego. Prócz jezior „żywych" występuje w puszczy wiele „zlądowaconych", tworzących obecnie torfowiska niskie i gitiowiska, np. w okolicach Pisza. Spora ilość jezior ulega zarastaniu; zwłaszcza jeziorka śródleśne pokrywają się przy brzegach roślinnością: płaty bagncy torfowej i turzycy bagiennej tworzą niekiedy pływające wyspy, niejednokrotnie z rosnącymi na nich sosenkami.