WIARTEL Jezioro położone na pd. zach. od Pisza, obok wioski Wiartel rozbudowanej wokół cieśniny, łączącej je z Jeziorem Nidzkim. Leży na wys. 119 m npm.; pow. 169 ha (2600X900 m), gł. 25 m. Południowe brzeg'* niskie i bezleśne, pn. i wsch. wyższe i zalesione. Liczne wysepki i zarośla trzcinowe. Ku pn. ciągnie się długa i wąska odnoga, zwana jeziorem Przylasek. Z jeziora Wiartel holuje się lub przewozi kajaki na znajdujące się na wsch. jezioro Brzozola-sek (ok. 0,7 km). Szlaki piesze nr 40, 44; szlak wodny nr 49; szlak kolarski nr 55. WINCENTA Wieś przy drodze Pisz — Łomża, leżąca nad Pisą, przy dawnej granicy pomiędzy Polską a Prusami Wschodnimi. W czasie okupacji hitlerowskiej znajdował się tutaj obóz dla jeńców radzieckich, w którym zginęło ok. 12 000 jeńców. Cmentarz i pomnik ofiar obozu. Przystanek PKS na linii Pisz — Kolno - Łomża. WOJNOWO Wieś w Puszczy Piskiej nad jeziorem Duś, założona przez przybyłych z Rosji filiponów, czyli starowierców (odłam staroobrzędowców - raskolników), zmuszonych do opuszczenia stron ojczystych na skutek prześladowań religijnych. Nazwę zawdzięczają założycielowi sekty, Filipowi, żyjącemu ok. 1700 r. Był on wrogiem duchowieństwa, odrzucał m.in. modlitwy i nabożeństwa za cara, zakazywał używania narkotyków i używek. Przybysze z Rosji osiedlili się w okolicach Augustowa i Suwałk oraz pośród Puszczy Piskiej. Dotychczas zachowali wiele etnicznych cech rosyjskich oraz język. Wsie starowierców (m.in. Wojnowo, Ukta, Iwanowo) charakteryzują się także odmienną architekturą, której wiele przykładów zachowało się do dzisiaj. W Wojnowie znajduje się cerkiew (w centrum wsi) oraz klasztor żeński z cerkiewką nad jeziorem Duś. Na pd. wsch. od Wojnowa — dwa głazy granitowe, pomniki przyrody, o obw. 975 i 700 cm, wys. ok.-1 m. Sklep spożywczy. Przystanek PKS na liniach z Mikołajek, Mrągowa przez Krutyń, Uktę. Szlak pieszy nr 23; szlak wodny nr 48; szlak motorowy nr 54. WYGRYNY Wieś letniskowa na pn. zach. od Rucianego—Nidy, położona na przesmyku pomiędzy Jeziorem Wygryńskim a -Zatoką Wygryńską jeziora Bełdany. Nazwa zapewne od wydr, dawniejsza nazwa wsi, założonej już w XIV w., brzmiała Wydryny. Kilkanaście charaktery- stycznych drewnianych chat mazurskich z pazdurami * i ganeczkami. Nad Bełdanami pole namiotowe. Sklep spożywczy. Przystanek PKS na linii z Rucianego—Nidy. Dojazd samochodem nojiepszy z miejscowości Swignajno przy drodze Ukta — Ruciane—Nida, ewentualnie z Rucianego-Nidy przez Guziankę (4 km). Szlak pieszy nr 35 (zn. czerwone) Ruciane—Nida — Kamień, odcinek szlaku do Węgorzewa przez Mikołajki i Giżycko. Szlaki wodne nr 48, 51. WYGRYŃSKIE Wąskie i kręte jezioro na pd. od wsi Wygryny, połgczone z Za-tokg Wygryńską jeziora Bełdany. Ciągnie się południkowo, równolegle do Bełdan, w stronę Rucianego. Leży na wys. 116 m npm.; dł. ok. 3000 m, szer. do 300 m. Brzeg wsch. częściowo zalesiony. Szlaki wodne nr 48, 51. „ZAKRĘT" Rezerwat o pow. 37,80 ha, leżący na pofałdowanym terenie morenowym porośniętym lasem mieszanym, pośród którego znajdują się zarastające jeziorka i przybrzeżne torfowiska z dobrze rozwiniętą roślinnością pierwotną. W przybrzeżnej partii jeziorek występują pływające kożuchy, utworzone z bagnicy torfowej i turzycy bagiennej (tzw. pływające wyspy - jeden z przykładów zarastania jeziorek dystroficznych). W drzewostanie przeważa sosna w wieku ok. 100 lat, dęby - szypułkowy i bezszypułkowy — osiągają 200 lat, a drzewostany mieszane sosnowo-dębowe mają ok. 150 lat. W runie rzadkie, chronione gatunki, m.in. storczyk obuwik i lilia złotogłów. Zwiedzanie rezerwatu nie jest dozwolone (rezerwat dostępny jest tylko dla celów naukowych). Dojście do skraju rezerwatu z przystanku PKS Krutyń - 1,2 km. Szlak pieszy nr 18. ZAMECZEK Wioska na zach. brzegu Krutyni, koło Wojnowa i Ukty, założona przez rosyjskich starowierców (patrz: Wojnowo). Okolicę nazywano Zameczkiem od dawna. Odkryto tutaj galindzkie cmentarzysko ciałopalne z urnami i zbrojami. Nad Krutynią parking i przystanek PKS na linii z Ukty, Mikołajek i Mrągowa. Szlak pieszy nr 23. ZAMORDEJE Osada leśna u nasady półwyspu Zamordeje na Jeziorze Nidzkim. Na wsch. od niej - stanica wodna PTTK Czaple, na zach. - kolonia gniazd czapli siwej na starych sosnach nad jeziorem. Obok osady -matę jeziorka: Węża Mala i Węża Wielka. Półwysep Za--mordeje oddziela jezioro od Zatoki Zamordejskiej z mała wysepka Węża Kępa. Nad zatoka dwie bindugi, zwane Zamordeje Północne i Zamordeje Południowe. Szlak pieszy nr 43; szlak wodny nr 49. ZDORY Wiei na półwyspie oddzielającym jeziora Śniardwy, Białolawki i Seksty, założona w 1508 r., nosząca dawniej nazwę Wilkusy (obecnie Wilkus jest nazwa rzeki, łączącej jeziora Kocioł i Roś na wsch. od wsi). Na półwyspie ślady kilku galindzkich grodzisk obronnych, np. Zameczek — pagórek na półwyspie nad jeziorem Śniardwy *na pn. od wsi i na wsch. od Szerokiego Ostrowu (Szeroki Ostrów połączony jest z lądem długą groblą). Na zach. od Szerokiego Ostrowu wyspy — Pajęcza i Czarci Ostrów; na tej drugiej znajdowało się miejsce kultowe Prusów, a w I. 1784-96 stała twierdza. Okolice wsi Zdory są usiane głazami, które na Śniardwach spowodowały już wiele wypadków łodzi, żaglówek i kajaków. ■ Przystanek PKS przy drodze Pisz — Orzysz, w odl. 4 km od wsi. ZDRUŻNO Ładne, oryginalne krajobrazowo jezioro, otoczone Puszczą Piską. Leży na wys. 125 m npm.; pow. 230 ha, (2350X150 m), gł. 18 m. Linia brzegowa silnie rozwinięta, z półwyspami i zatokami. Na jeziorze dwie zalesione wyspy. Każda z części jeziora ma odmienny charakter. Brzegi zach. i pn.-zach. wysokie, porośnięte lasem, wsch. — niski i bagnisty, z szuwarami, w których gnieżdżą się liczne ptaki wodne. Na wąskim i ładnym półwyspie wcinającym się w jezioro od zach. - pole namiotowe, dostępne także lądem od szosy Spychowo - Stare Kiełbonki, dróżką - 0,8 km. Jezioro jest celem wycieczek ze Spychowa i Zgonu. Szlaki piesze nr 2, 6, 8; szlak wodny nr 48. ZEŁWAGI Wieś malowniczo położona na przesmyku pomiędzy jeziorami: Głębokim, Inulec i Zelwągi, istniejąca już w 1540 r. Nazwa od okolicy zwanej niegdyś Salpwange. W języku Prusów słowo salp oznaczało dzika, wang dąbrowę; dziki przepadają za żołędziami, a nazwa wskazuje na istnienie tu dużej dąbrowy, ulubionego miejsca żerowania dzików. We wsi i w okolicy etnografowie zanotowali wiele interesujących wierzeń; występuje tu m.in. kłobuk, demon domowy przysparzający dobytku gospodarzowi u którego przebywa, jeśli umiejętnie dba się o niego. Schronisko młodzieżowe, sklep, poczta. Stacja PKP, przystanek PKS na linii Mrggowo - Mikołojki. Szlak pieszy nr 27; szlak motorowy nr 54. ZEŁWAGI Jezioro położone obok wsi tejże nazwy; pow. 12,1 ha (830X X170 m). • Szlak pieszy nr 27. ZGON Wieś letniskijwa w Puszczy Piskiej u pd. krańca Jeziora Mokrego, na skraju Mazurskiego Parku Krajobrazowego, przy drodze Stare Kiełbonki — Ruciane-Nida. Wieś notowana w 1708 r. Nazwa zapewne stqd, że do tego zakątka w czasie łbwów dokonywano zgonu, tj. spędu zwierząt 'łownych. Niedaleko od wsi rezerwaty przyrody: „Królewska Sosna" i „Czaplisko - Ławny Lasek". W pobliżu wieś Ławny Lasek (i jezioro, na którym kilka lat temu osiedlono bobry) oraz jeziora Uplik i Zdrużno. Dom wycieczkowy PTTK czynny cały rok, punkt „it", sklep spożywczy. Przystanek PKS - kursy m.in. z Mikołajek, Mrągowa, Rucianego-Nidy oraz sezonowe połączenie pospieszne z Warszawą. Najbliższa stacja PKP Ruciane—Nida — 11 km. Doskonały punkt wypadowy dla wycieczek. Szlaki kajakowe (kajaki można wypożyczyć w PTTK) na jeziora: Mokre i Krutyńskie — w jedną stronę ok. 10 km; na jeziora: Uplik i Zdrużno — w jedną stronę ok. 6 km. Szlaki piesze nr 6—14, 20, 26; szlak wodny nr 48; szlaki motorowe nr 53, 54. ZYZDRÓJ MAŁY I ZYZDRÓJ WIELKI Jeziora rynnowe, ciągnące się wydłużonym i krętym korytem pomiędzy Babiętami a Spychowem. Długość rynny jeziornej wynosi ponad 10 km. Leżą w niej (od pn.): jezioro Zyzdrój Wielki o pow. 190 ha (4600X800 m), jezioro Zyzdrój Mały o pow. 50 ha (2000X550 m) i rzeka Zyzdrój, malownicza, rozlewająca się szeroko, o charakterze wąskiego jeziora. Północna część rynny ma wysokie, pagórkowate i nie zalesione brzegi, na których rozłożyły się zagrody wsi Nowy Zyzdrój i Zyzdrojowa Wola. W środkowej części brzegi zalesione, częściowo wysokie, strome lub nawet urwiste. Brzegi cieśniny łączącej oba jeziora oraz brzegi rzeki są niskie, podmokłe lub bagienne. Pośród trzcin, szuwarów i oczere-tów - setki ptaków. Na pn. do Zyzdrojów uchodzi Babięcka Struga; na pd. - rzeka Zyzdrój uchodzi do Jeziora Spychowskiego. Szlaki piesze nr 3, 5; szlak wodny nr 48.