Prus, zbuntowani przeciw bezwzględności Krzyżaków. W 1519 r., w cicsia ostatniej wojny polsko-krzyżackiej, zajęły go wojska polsko-czeskie. Osada otrzymała prawa miejskie w 1645 r., a pierwszym burmistrzem był Polak Fryderyk Adam Czerniewski. Zamek i młode miasto strawił w 1682 r. pożar. W Piszu przebywał w 1698 r. podczas wielkich łowów król polski August II Mocny; padły wówczas ostatnie żubry Puszczy Piskiej. W czasie tych łowów August II wyraził swą zgodę no koronację Fryderyka na króla Prus. Dwukrotnie, w 1. 1709 i 1734, przebywał w Piszu rywol Augusta II do polskiej korony, król Stanisław Leszczyński. W pocz. XVIII w. miasto spustoszyła epidemia dżumy; z 1200 mieszkańców przy życiu pozostało zaledwie 14. W XVIII w. trzy pożary strawiły miasto, w pocz. XIX w., w czasie kampanii napoleońskiej, dewastowały je wojska rosyjskie i francuskie. Przekopanie kanałów łączących jeziora w poł. XIX w., potem budowa dróg bitych i linii kolejowej na przeł. XIX i XX w. przyczyniły się do rozwoju Pisza, ii wojna światowa spowodowała zniszczenia, przekraczające 70 procent zabudowy. Odbudowany Pisz dopiero w Polsce Ludowej osągnął swoje właściwie znaczenie. Ilość mieszkańców wzrosła dwukrotnie w stosunku do stanu z 1939 r. Co roku przewijają się również przez Pisz dziesiątki tysięcy turystów. Z Piszem związane są dwa wybitne nazwiska. Urodzili się tutaj: Jerzy Krzysztof Pisański (1725—1790), autor m.in. opracowania dziejów literatury Prus i rozprawy o języku polskim, oraz Gustaw Gizewiusz (1810-1848), gorący patriota i bojownik o sprawę polską na Mazurach. Przestrzenny układ miasta - z dużym rynkiem — jest typowy dla osiedli targowych. Zabytków ocalało niewiele. Nad Pisq resztki gotyckiego zamku (sklepienia piwnic, pozostałości przyziemia). Kościół św. Jana Chrzciciela z końca XVII w., przebudowany w poł. XIX w., poddany został gruntownemu remontowi w 1933 r. Wieża kościoła jest najstarszym trwałym zabytkiem miasta; odbudowana po pożarze z 1694 r. przetrwała w mało zmenionej formie, uzupełniona później hełmem. We wnętrzu kościoła późnorenesansowy ołtarz główny, barokowa ambona, drewniany krucyfiks polichromowany i chrzcielnica z XVII w. Zabytkowe domy: z XVIII w. przy ul. Rybackiej 8; z XIX w. przy ul. Lipowej 5 i 22, ul. Rybackiej 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30. Drewniana chałupa z końca XVIII w. przy ul. Okopowej 1-1a; chałupa z pocz. XIX w. przy ul. Rybackiej 29. Na cmentarzu wojskowym przy ul. Dworcowej groby żołnierzy radzieckich z 1945 r. Na cmentarzu komunalnym groby żołnierzy polskich z 1939 r. Obelisk w rynku wystawiony w XX-lecie PRL. Muzeum Regionalne w baszcie nad Pisą - wielotematyczne zbiory; zbiory Mieczysława Kulęgowskiego. Kwatery prywatne, schronisko młodzieżowe PTSM czyrine w czasie wakacji (camping i stanica wodna PTTK w Jabłoni — 6 km), dom wycieczkowy. Restauracje, bary, kawiarnie. Kgpielisko i plaża nad jeziorem Roś. Przystań wodna nad Pisg. Poczta, szpital, pogotowie ratunkowe, apetki, kina, stacje benzynowe, stacja absługi samochodów. Stacja PKP na linii Szczytno — Ełk (z bezpośrednimi pociggami z Warszawy i Olsztyna); drogi i linie autobusowe w kierunku Orzysza, Ełku, Łomży przez Kolno (z bezpośrednimi kursami pospiesznymi do Warszawy), Szczytna przez Ruclane-Nidę, Wejsun i Popielna, Pogubią, do Karwicy przez Jabłoń, Wiartel, Turośl; linia żeglugi pasażerskiej do Mikołajek. Wycieczki do Puszczy Piskiej w okolce Jabłoni i Pogubią, nad jeziora: Roś i Śniardwy, nad Pisę, do Rucianego—Nidy. Szlaki piesze nr 39, 44; szlaki wodne nr 49, 52; szlaki motorowe nr 53, 54; szlak kolarski nr 55. PŁOCICZNO Jezioro położone w sąsiedztwie Jeziora Gardyńskiego i wsi Iznota, na wys. 119 m npm. Powierzchnia 20,9 ha, brzegi zupełnie niedostępne, bagienne, miejscami niebezpieczne. W okolicy ostoja zwierzyny, m.in. miejsca gniazdowania żurawi. POGUBIĘ ŚREDNIE, POGUBIĘ TYLNE Wioski na pd. od Pisza, położone wśród lasów, łąk i bagien, w krainie obfitującej w zwierzynę, m.in. rzadkie gatunki chronionego ptactwa wodnego i błotnego, a także losie, jelenie, dziki. Osady założono w pocz. XVIII w. jako osady szkatułowe *, na miejscu dawnych smolarni. Nazwa od pruskiego słowa po-garben oznaczającego podgórze. W Pogubiu Średnim Izba Regionalna w Wiejskim Klubie Kultury, zawierająca eksponaty etnograficzne kurpiowskie i mazurskie. Mieszka również w tej wsi Helena Florczyk, tkaczka ludowa, wyrabiająca szmaciaki piskie. Dojazd szosą i autobusem PKS z Pisza do Pogubią Średniego; przy szosie parkingi leśne. Szlaki piesze nr 45, 46. POGUBIĘ MAŁE Wąskie jezioro rynnowe o dł. ok. 5 km i szer. przeciętnie 200 m, położone między wioskami Pogubię Średnie i Tylne, na