Miasto (ok. 17 500 mieszkańców), siedziba Urzędu Miasta i Gmi- y, położone w malowniczym krajobrazie moreny czołowej: pomię- zy pagórki wcinajg się długie doliny rynnowe o południkowym ierunku, wypełnione wodami jezior. Jedna z takich rynien, nad tórq leży Mrggowo, ciggnie się 35 km od wsi Piecki na pd. po więtg Lipkę na pn. Brzegi jezior w okolicach miasta sq na ogół trome, pocięte urwistymi parowami. Miasto położone jest na przesmyku pomiędzy jeziorami Juno i Czos oraz wzdłuż tego jezio- ra na wzniesieniu (jest to oz, jedna z form polodowcowych, usy- pisko, które powstało w szczelinie lodowca). Okolice dzisiejszego Mrągowa miały korzystne położenie obronne, dlatego też Krzyżacy wznieśli w poł. XIV w. warownię na terenie obecnej wsi Szest-no, na pn. od miasta. Osada pomiędzy jeziorami Juno i Czos otrzymała prawa miejskie w 1404 lub 1407 r.; zlokalizowano ją na miejscu starego osiedla Prusów w wyniku akcji osiedleńczej, do której wciągnięto ludność staropruską, polską, litewską i niemiecką. Większy napływ osadników polskich w okolice Ządźborka, bo tak pierwotnie zwano Mrągowo, nastąpił w XVI w. Od 1525 r. należało do Prus Książęcych. Ludność utrzymywała się z rybołówstwa, drobnego handlu i uprawy roli. Po doprowadzeniu linii kolejowej w 2. poł. XIX w. rozwinął się drobny przemysł. W czasie ostatniej wojny światowej miasto uległo zniszczeniu. Odbudowane, otrzymało w 1947 r. nazwę Mrągowo na cześć uczonego i rzecznika sprawy polskiej na ziemi mazurskiej — Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza (1764-1855). Obecnie Mrggowo jest ośrodkiem przemysłowo-usługowym i ważnym węzłem komunikacyjnym. Stqd rozchodzq się drogi w kierunku Mikołajek, Rucianego—Nidy, Spychowa i Myszyńca, Szczytna, Biskupca i Olsztyna, Kętrzyna i Giżycka. Miasto stanowi bramę wjazdowq do Puszczy Piskiej i Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Układ urbanistyczny centrum z dwoma rynkami — Wielkim i Małym pochodzi z okresu odbudowy miasta po wielkim pożarze w 1822 r. Ratusz (Mały Rynek, róg ul. Ratuszowej) wzniesiony w 1. poł. XIX w. został częściowo przebudowany w XX w. Neogotycki kościół ewangelicki z XVIII w. w niższych partiach wieży ma ślady gotyckich dekoracji. Zachowało się kilka domów zabytkowych, m.in. najładniejszy, z końca XVIII w., o konstrukcji szachul-cowej (pl. Michała Kajki 1). Przy ul. Roosvelta spichlerz z XVIII w. Na uwagę zasługuje zbudowany w 1963 r. gmach domu kultury. Przy ul. Wolności 33 zbiory Ryszarda Bitowta: m.in. dawne i współczesne wydawnictwa i dokumenty mazurskie, zbiory etnograficzne i historyczne. Na pl. Michała Kajki 2 (w tzw. Od-wachu Bośniaków) Muzeum Ziemi Mrggowskiej: m.in. sztuka ludowa regionu. Na bazę turystyczng składają się: hotel „Or-bisu" i Hotel Miejski, kwatery prywatne, ośrodek wczasowy FWP, schronisko młodzieżowe PTSM, camping, pola namiotowe. Restauracje, bary, kawiarnie. Nad jeziorem Czos kąpielisko, baza sportów wodnych i przystań żeglarska. Poczta, szpital, pogotowie ratunkowe, apteki, kino, stacja obsługi samochodów i stacja benzynowa. Stacja PKP na linii Olsztyn — Biskupiec — Etk. Węzeł linii a tobusowych PKS: dalekobieżne kursy m.in. z Olsztyna i Warszaw połączenia z Giżyckiem i Szczytnem; stąd odjeżdżają autobusy d większości miejscowości w rejonie Puszczy Piskiej. Szlak wodny nr 50; szlak motorowy nr 54. Wycieczki i przechadzki piesze: 1 — do Lasu Miejskiego na p od centrum, w kierunku Kętrzyna; ten parkowy las położony jes 'pomiędzy jeziorami: Juno i Czarnym (1,5 km). 2 — do Polski Doliny, jaru wciętego głęboko pomiędzy wzgórza; dojście zac brzegiem jeziora Juno, drogą w kierunku Polskiej Wsi do stareg cmentarza, od .którego ścieżką wzdłuż strumyka (4 km). 3 — na Zamkową Górę (181 m npm.), do grodziska Prusów; dojście wsch brzegiem Jeziora Czarnego, o stromych i zalesionych brzegac z dwoma wąwozami zwanymi Kamiennym Jarem i Bluszczowy Wąwozem; trasa piękna krajobrazowo (5 km). 4 — na Wzgórze Czterech Wiatrów (184 m npm.), przewyższające taflę jeziora o po nad 50 m, świetny punkt widokowy; wzgórze znajduje się na pól wyspie wcinającym się w jezioro Czos naprzeciw miasta; dojść wokół jeziora (6 km). Wycieczki samochodowe i autobusowe: do Puszczy Piskiej oraz poza nią, m.in. do Kętrzyna, Gierłoża, Giżycka. NAWIADY x Jezioro położone na pd. od wsi Nawiady, charakteryzuje s nadzwyczaj rozwiniętą linią brzegową 'i urozmaiconymi brzegam zarówno płaskimi, jak i pagórkowatymi, bezleśnymi. Nawiady, leżą ce na wys. 133 m npm., mają pow. 265 ha (3250X1200 m) i gł 31 m. Na jeziorze kilka wysp. Wąska struga o dł. ok. 2,5 k łączy je z Jeziorem Mokrym. Sąsiednie jezioro Nawiadki o pow 36 ha (1000X650 m) jest w zasadzie dużą zatoką Nawiad. NAWIADY Duża wieś na pd. od Mrągowa, przy rozstaju ważnych dróg w kierunku Mrągowa, Szczytna i Ostrołęki, założona przez bartn ków w XIV w. Nazwa wsi jest pochodzenia pruskiego i została przyjęta przez polskich osadników, którzy przybyli tutaj jeszcze przed krzyżacką kolonizacją. W centrum kościół gotycki z XV w wielokrotnie przebudowywany. Przez długie lata kaznodzieją ewan gelickim był w Nawiadach pisarz mazurski i wydawca polskich pieśni kościelnych, Jan Barwkowius, zmarły tutaj w 1738 r. Sklepy, poczta, ośrodek zdrowia. Przystanek PKS na linii z Mrą gowa. Szlak motorowy nr 54. NIDZKIE Jezioro leżące na wys. 118 m npm., ma pow. 1734 ha (dł 22 700 m, szer. 300—1300 m). Powszechnie uważane za jedn